Het Probleem Van ‘Probleemgedrag’

Ik wil het graag met je hebben over gedrag, wat het eigenlijk is, en hoe we probleemgedrag definiëren. Het is een ietwat filosofische post, maar in mijn ogen wel heel interessant om over na te denken, omdat we altijd te maken hebben met gedrag. Van onszelf, van de medemens en natuurlijk van de dieren. Dus, buckle up and get ready, want als je zoals mij bent, dan kunnen je hersenen hier lekker overuren over maken, haha. Veel plezier!

Altijd als ik een cursus volg, maak ik flink veel aantekeningen. Dat is mijn manier van leren. Als ik mijn aantekeningen van de cursus Resolving Challenging Behaviour van Illis ABC erbij pak, dan is de allereerste zin: “We need to get behaviour in order to get rid of behaviour.”

De cursus gaat over ‘challenging behaviour’, ofwel ‘uitdagend gedrag’. En dan bedoelen we niet dat het dier ons bewust aan het uitdagen is, maar we bedoelen gedrag dat moeilijk – uitdagend – is voor ons. Dat is dan ongewenst gedrag (voor ons, in ieder geval). Er is ook (door ons) gewenst gedrag. Ik zeg hierbij ‘door/voor ons gewenst of ongewenst’, want voor het dier kan dit heel anders voelen – voor hen laten wij misschien juist wel het ongewenste gedrag zien. Heb je dat perspectief al wel eens overwogen? Misschien wel, misschien niet. Ik ga hier straks iets verder op in. Maar eerst: wat is gedrag überhaupt?

Definities van gedrag

Jarenlang definieerde ik gedrag als: “Alles wat een mens/dier doet.” Daarmee ging ik onbewust uit van de Dead Man’s Rule: “If a dead man can do it, it ain’t behaviour.” Bob en Marian Bailey (een power couple als het aankomt op diergedrag en training, zullen we maar zeggen) hadden een uitdrukking: “If the animal isn’t dead, there’s behaviour.” Dit heeft een iets andere nuance ten opzichte van de Dead Man’s Rule. Als een dier leeft, dan is er gedrag. Dat klopt denk ik wel, want je doet altijd iets. Zelfs als je in de ogen van de maatschappij ‘niks’ doet, doe je waarschijnlijk iets. Bijvoorbeeld: je zit ‘niks’ te doen. Maar je zit, dat is gedrag. Snap je? In de training zeg ik ook altijd: “Niks doen is ook iets doen.” Dat gaat dan voornamelijk over het stilstaan (Standing Still Facing Forward). Stilstaan is een keuze van het paard en daarmee gedrag dat je kunt bekrachtigen, straffen of laten uitdoven door te negeren. Maar jouw negeren is daarmee ook gedrag, ook al doe je ogenschijnlijk ‘niks’.

Zojuist noemde ik stilstaan gedrag, mede omdat het paard daarvoor kiest. Maar hoe zit dat dan met reflexen? Is gedrag altijd een keuze? Nee, ik denk het niet. Als iemand een bal naar je gooit, kan het zijn dat je in een reflex je handen omhoog doet, bijvoorbeeld. Dat is ook gedrag. Het wordt aangestuurd door je hersenen en je lichaam voert het uit – of het voor jou nu een bewuste keuze was of niet. Reflexen zijn gedragingen waar je brein niet te veel energie aan kwijt wil raken, waardoor ze sneller gebeuren dan dat jij er over na kon denken, maar het is wel gedrag dus.

Maar je brein stuurt niet alleen de ‘buitenkant’ van je lichaam. Het stuurt ook allerlei interne systemen. Er is nog iets dat je altijd doet als je niet dood bent: ademen. Is dat dan ook gedrag? Je hersenstam is er maar druk mee om processen als je ademhaling op gang te houden. Is dat dan ook gedrag?

Volgens Levitis et al. (2009) is de definitie van gedrag:

• intern gecoördineerde responses (actie of inactie);
• laten zien door een volledig levend organisme (individueel of in groepen);
• responses op interne en externe prikkels;
• veranderingen door ontwikkeling vallen hierbuiten.

Volgens deze definitie is ademen ook gedrag. Het wordt geregeld door de hersenstam, je kunt het zien en je kunt het beïnvloeden, afhankelijk van bijvoorbeeld prikkels. En hoewel wij vrij automatisch ademen, is dat voor andere diersoorten niet het geval. Orka’s en andere ’toothed whales’ moeten altijd nadenken over hun ademhaling. Ze moeten daarvoor boven water komen namelijk. Wist je dat orka’s daarom nooit volledig slapen? Ze laten hun hersenhelften om de beurt slapen, zodat ze wel kunnen blijven ademen, onder andere. Ook is het inhouden van de adem een bekende manier waarop orka’s in gevangenschap zichzelf kunnen laten stikken. Gruwelijk, toch? Maar dus wel écht gedrag.

Maar dan, nog iets anders dat dag in, dag uit gebeurt in je lijf: de spijsvertering. Als ademen gedrag is, is het verteren van voedsel dat dan ook? Nee, niet volgens bovenstaande definitie. Het is een proces waar je vrijwel geen invloed op hebt en je ziet het ook niet gebeuren als je kijkt naar iemand. En bijvoorbeeld het groeien van haar/vacht, dat is toch zichtbaar, en een reactie op prikkels? Ja, maar het valt onder hoe een individu ontwikkelt, want dat zijn dingen die ‘gewoon’ gebeuren.

Lastig, he, waar je die grens moet trekken? Geloof me, de wetenschappers zelf zijn het er ook nog lang niet precies over eens wat nu wel en niet valt onder gedrag. Maar één ding is wel duidelijk: de Dead Man’s Rule kun je makkelijk naast je neerleggen. De twee grootste argumenten hiertegen zijn:

1. niet alles is gedrag, zoals dus bijvoorbeeld de spijsvertering en het laten groeien van haar/vacht;
2. stil liggen is ook gedrag en dat is doorgaans wat een dode doet 😉

Daarom is de uitspraak van de Baileys beter. Als een individu leeft dan is er altijd gedrag. Maar… niet alles is gedrag! Als je haar groeit, dan is dat geen gedrag, maar jij die op de bank zit terwijl dit gebeurt is wél gedrag.

We gaan er waarschijnlijk nooit helemaal uitkomen met z’n allen, maar ik vind het dus wel heel interessant (en oké, soms een tikkeltje frustrerend, haha) om hierbij stil te staan.

Uitdagend gedrag

Goed, dan hebben we nu een aardig idee over wat gedrag wel en niet is. Maar hoe zit het dan met ‘challenging behaviour’? Wat is dat dan precies? Nou, er zijn twee soorten uitdagingen die gedrag je kan geven:

1. het dier laat niet het gewenste gedrag zien;
2. het dier laat ongewenst gedrag zien.

En daar volgt de volgende discussie: is er altijd ongewenst gedrag als je niet het gewenste gedrag ziet? Nee, in mijn ogen is dat niet per definitie zo. Soms is een gedrag ook gewoon neutraal, ook al zou je misschien liever iets anders zien. Maar ik denk dat dat ook heel erg een kwestie van perceptie is, en dat de twee soorten uitdagingen voor kunnen komen in hele verschillende mate. Mijn reactieve hond heb ik aangeleerd om te gaan zitten en op een veilig afstandje te gaan kijken naar een spannende prikkel. Het gewenste gedrag is dus zitten en kijken, waarvoor ik dan uitgebreid beloon, zodat de spannende prikkel bewust opgenomen wordt door hem en een voorspeller wordt voor iets leuks/lekkers. Maar wat nou als hij het toch iets te spannend vindt om te gaan zitten? Of als hij fysiek even te veel moeite heeft om te gaan zitten (want ja, zitten is nogal een fysieke inspanning die eigenlijk helemaal niet zo goed past binnen het natuurlijke gedrag van honden)? Dan vind ik het helemaal prima als hij blijft staan. Het is niet het gewenste gedrag dat ik voor ogen had, maar hij valt nog steeds niet uit – dat zou pas het ongewenste gedrag zijn.

Het probleem van ‘probleemgedrag’

Als laatste wil ik het nog even hebben over terminologie. In de volksmond hebben we het vaak over ‘probleemgedrag’. Daarmee bedoelen we dan vooral gedrag waar wij zelf last van hebben, het is voor ons ongewenst gedrag. Maar hoe is dit gedrag voor het dier? Daarvoor moeten we kijken naar de reden van het uitvoeren van het voor ons ongewenste gedrag. Grote kans dat dit gedrag iets oplevert waar het dier behoefte aan heeft. Dat kan van alles zijn: voer, kriebels, aandacht, maar ook ruimte en/of met rust gelaten worden. Als een paard rugpijn heeft of geen plezier ervaart aan het rijden, dan kan het paard bokken (voor ons ongewenst gedrag), met als resultaat (negatieve bekrachtiging) dat jij van het paard valt en dus van zijn rug verdwijnt. Of als jij staat te kletsen met een stalgenoot en het paard staat naast je te schrapen op de poetsplaats (voor ons ongewenst gedrag) en jij begint het paard te aaien tijdens je gesprek, dan heb je het schrapen waarschijnlijk positief bekrachtigd. Gedrag levert iets op. Voor het paard is diens eigen gedrag echt niet het probleem; het paard heeft alleen een probleem – groot of klein – en zoekt daarvoor een oplossing. Daarom vind ik ‘probleemgedrag’ enkel een goede term als je ermee bedoelt dat het paard een probleem ervaart. Maar dat is niet hoe de maatschappij het woord ziet, dus gebruik ik liever andere termen. Uitdagend gedrag vind ik al iets milder klinken, maar ik vind dat het eigenlijk nog steeds niet de lading dekt van wat we er nou eigenlijk mee bedoelen. Zelf ben ik uiteindelijk uitgekomen op het volgende woord, uit de psychologie: signaalgedrag. Die term bevat geen veroordeling naar het gedrag en geeft juist aan dat het gedrag een signaal is voor iets waar iemand mee zit. Ja, daar voel ik me persoonlijk veel prettiger bij. Nu alleen nog normaliseren in ons taalgebruik over dieren 😉

Ik ben benieuwd wat jullie gedachtes zijn over al deze concepten, definities en hersenkronkels. Laat het me zeker weten in de comments!